Kennisatelier
Hoogbegaafde ouderen
Levensverhalen en (zorg)behoeften
Judith Grootscholten
Uitgelichte scriptie | 2025
Levensverhalen en (zorg)behoeften
Wat betekent het om hoogbegaafd te zijn en op hoge leeftijd zorg nodig te hebben? Judith Grootscholten ging erover in gesprek met vier ouderen die in een zorginstelling wonen. Geen van hen wist dat zij waarschijnlijk hoogbegaafd zijn.
Samenvatting
Een leven lang anders, en dan zorg nodig
Hoogbegaafdheid is meer dan een hoge intelligentie. Het is een manier van in het leven staan: autonoom, nieuwsgierig, gevoelig en intens. Twee tot drie procent van de mensen is hoogbegaafd. Wie als kind geen gelijkgestemden vond, of steeds te horen kreeg te gevoelig, te nieuwsgierig of te diep denkend te zijn, ging vaak al jong denken dat er iets mis was.
De huidige generatie ouderen kent het begrip nauwelijks, en naar hun behoeften is bijna geen onderzoek gedaan. Toch komen ook zij in een zorginstelling terecht, waar eigen regie en gelijkgestemden schaars worden. Voor wie daar geestelijke begeleiding of verzorging geeft, ligt volgens Grootscholten een bijzondere verantwoordelijkheid.
Onderzoeksopzet
Vier levensverhalen, twee modellen
| Vragen | Welke rol speelt hoogbegaafdheid in het levensverhaal van deze ouderen? Welke (zorg)behoeften hangen ermee samen, en in hoeverre wordt daaraan tegemoetgekomen? Welke thema’s komen bij allen terug? |
| Deelnemers | Vier zorgbehoevende ouderen, allen ouder dan 75 en wonend in een zorginstelling. Hun hoogbegaafdheid is waarschijnlijk, niet vastgesteld. |
| Aanpak | Een case study met diepte-interviews, per persoon verdeeld over twee gesprekken. |
| Kader | Het delphi-model hoogbegaafdheid van Kooijman-Van Thiel, dat tien kenmerken beschrijft, verbonden met het model voor existentiële zielzorg van Van Knippenberg, met de dimensies tijd, ruimte en transcendentie. |
| Onderzoeker | Judith Grootscholten rondde met deze scriptie in 2025 de opleiding Geestelijk Begeleider af. Haar begeleider was dr. Wim Smeets. |
Bevindingen
Dezelfde thema’s bij alle vier
Grootscholten legde de vier levensverhalen langs de drie dimensies van existentiële zielzorg. Per dimensie keek zij naar wat de ouderen in hun leven hebben ontwikkeld en naar hoe zij nu omgaan met wat de ouderdom van hen vraagt.
Tijd
Richting geven aan het eigen leven
Alle vier volgden een eigen koers, vaak anders dan gebruikelijk, en kozen eerder voor verandering dan voor het vertrouwde. Nu de regie afneemt, valt hun dat zwaar. Zij zoeken nog altijd uitdaging.
Ruimte
Verbonden met jezelf en de ander
Zij gingen zelfbewust en onafhankelijk door het leven. Drie van de vier vonden het moeilijk zich echt verbonden te voelen, en conflict lag vaak dichtbij. Hun belangrijkste contacten liggen buiten de eigen woonplek.
Transcendentie
Grond onder het bestaan
Existentiële vragen waren er altijd vanzelf. Voor twee was het zoeken naar het transcendente een levenslijn, een ander had niets met een hogere macht. Allen ervaren het ouder worden als betekenisvol, met een groeiend verlangen naar overgave.
Betekenis voor de praktijk
Wat dit vraagt van wie begeleidt
- Benoem een vermoeden. De meeste hoogbegaafde ouderen weten het zelf niet. Het bespreekbaar maken kan bijdragen aan zelfkennis en mildheid naar zichzelf, en soms aan rouw om wat anders had kunnen lopen.
- Erken het verlies van regie. Eigen regie was hun leven lang wezenlijk. Zie hoe diep dat verlies gaat, en zoek mee naar de regie die er nog wel is.
- Zie het verlangen achter de onafhankelijkheid. Gelijkgestemden zijn schaars in een zorginstelling. Help bij het vinden en onderhouden van contacten, binnen of buiten de deur.
- Bied diepgang, niet alleen ontspanning. Zij zoeken uitdaging op cognitief, emotioneel en spiritueel vlak. Gespreks- en bezinningsgroepen passen hen, zeker als zij mee mogen organiseren.
- Lees een oordeel als een waarde. Hun scherpe waarnemingen zijn zelden bemoeizucht. Vaak komen ze voort uit zorg om het goede voor iedereen.
Grootscholten noemt dit nadrukkelijk aandachtspunten en nog geen handreiking. Vier gesprekken zijn een eerste aanzet; om met meer zekerheid te spreken zijn meer levensverhalen nodig.
De publicatie
De volledige uitgave
De volledige scriptie verschijnt als uitgave van het Kennisatelier van de Academie voor Geesteswetenschappen. De uitgave bevat:
- wat hoogbegaafdheid is en hoe die doorwerkt in de levensloop en op oudere leeftijd;
- het model voor existentiële zielzorg aan hoogbegaafde, zorgbehoevende ouderen;
- de vier levensverhalen, met veel citaten;
- de interviewleidraad die Grootscholten gebruikte.
Bibliografische gegevens
| Titel | Hoogbegaafde ouderen. Levensverhalen en (zorg)behoeften |
| Auteur | Judith Grootscholten |
| Begeleiding | dr. Wim Smeets |
| Uitgever | Academie voor Geesteswetenschappen, Kennisatelier |
| Vorm | Pdf, kostenvrij te downloaden. Gedrukt exemplaar op bestelling, tegen kostprijs. |
| ISBN | Volgt bij verschijnen |
Pdf | kostenvrij
Downloaden
Met je e-mailadres, je krijgt direct de downloadlink.
Beschikbaar zodra de uitgave verschijnt.
Gedrukt | op bestelling
Bestellen
Ongeveer € 22, inclusief verzending. Je betaalt alleen het drukken en verzenden.
Beschikbaar zodra de uitgave verschijnt.
Kennisatelier
Onderzoek uit onze opleidingen
In het Kennisatelier brengen we onderzoek uit onze opleidingen naar buiten. Wat studenten en docenten in de praktijk ontdekken, verdient lezers buiten de opleiding. Bekijk alle publicaties.
De Academie voor Geesteswetenschappen is er voor iedereen die wil doorgronden wat zich afspeelt tussen mensen en in de spirituele dimensie van het bestaan. Onze SKGV-erkende opleidingen op hbo-niveau verbinden wetenschap, innerlijk weten en handelen. Als onafhankelijke stichting zijn wij een onbekostigde en pluriform interlevensbeschouwelijke opleider.


De ander ontmoeten, jezelf verstaan
Ruimte voor ziel, zorg en zingeving
